वनका राजाको संस्कार

चौंध वर्ष अगाडी मेरा एकजना मित्रले फोन गरे । हामीले राउटेमा काम गर्ने योजना बनाएका छौं । राउटे दैलेखमै छन् भन्ने सुनिएको छ । तपाईले पनि हामीलाई सहयोग गनुपर्छ भन्दा मैले हुन्छ भने । सानै छँदा राउटेको बारे गाउँघरमा चलेको चर्चा परिचर्चा सुनेपनि राउटेको नजिकबाट अनुसन्धान गर्न पाएको पहिलो अवसर नै हो । मलाई यो अवसर जुराईदिन मित्र हुन,दोलखा जिल्लाका कृष्णओम थापा ।
मैले २०६१ सालमा माओवादी सेनाले अझैपनि ‘मर्छु र मार्छु ’ चाहेका छन् वा शान्ति । भन्ने बारे डकुमेन्ट्री बनाउने क्रममा तत्कालिन कान्तिपुरमा काम गर्ने अग्रज पत्रकार राजाराम गौतम,नेपाल पत्रिका फोटोग्राफर शैलेन्द्र खरेल,हरिहरसिंह राठौर र कृष्णओम थापासंग अछाम र कैलालीका केही ठाउँमा द्धन्द्धको समयमा संगसंगै घुमेका थियौ । त्यतिवेलादेखि थापासंग मेरो राम्रो चिनजानले मलाई काम गर्न बोलाएको हुनसक्छ ।
बच्चा छँदा म राउटेको अत्यन्तै डर मान्थेँ । कुनै कुरामा मैले ढिँपी गर्दा आमाले मलाई चुप गराउन राउटे आयो भन्ने गर्नु हुन्थ्यो । गाउँघरमा पल्लो घरको फलानोलाई राउटेले लियो भनेर सुनाईदिन्थे अनि म डरले चुपचाप लाग्थेँ । त्यतिवेला ग्रामीण भेगमा राउटेले गैरराउटेका बालबालिका लिएर आफ्नो कुल देवताको पुजा गर्छ र पुजा गर्दा बालकको टाउकोमा निकान गाड्ने र नजिकै राखिएको दुईवटा थाली मध्ये काँसाको थालनीमा रगतको थोपा पर्दा देउता पुजिएको र स्टीलको थालीमा पर्दा देउता नपुजिएको मान्ने चलन थियो भन्ने गाउँघरमा वुढापाकाले सुनाउने गर्थे ।
स्याउलाको छाप्रो बाहिरबाट हेर्दा भित्रका सवै चिजविज छर्लङ देखिने हरियो घाँसमुनि वसेका राउटे संग सुर्खेत जिल्लामा मेरो पहिलो भेट भयो । भदौंको महिना भएकाले उनीहरु वसिरहेका छाप्रो भित्र तप, तप पानीको थोपाले भुई कतै ओभानो देखिदैन थियो । बालबालिका आगो नजिकै बसेर रोइकराई रहेका थिए भने कोही राउटे काठका भाँडाकुडा बनाउन व्यस्त थिए । पहिलो भेटमा राउटे बस्तीमा पुग्दा मलाई कतै छुटै विदेशको कुनै राज्यमा पुगेको अनुभव भयो । त्यतिवेला राउटेले गैरराउटेलाई नजिकबाट आफ्नो वस्तीको बारे वुझ्न र हेर्ने प्रतिवन्ध थियो । गैरराउटे संग कुरा वा केही काम मिलाउनु परेमा राउटे महामुखिया मानबहादुर शाही नै अगाडी आउँ थिए ।
झण्डै १ महिनापछि राउटे मुखिया मानबहादुर शाहीले हामीलाई आफ्नो वासस्थानमा लगे । त्यहाँ पुग्दा मलाई भित्र भित्र ठुलो काम गरेकोले साहस वढेको थियो भने त्यतिकै डर पनि लागीरहेको थियो । फोटो खिच्नु,नाम भन्न,ुसंख्याको गणना गर्नु राउटे समुदायमा अझै पनि प्रतिबन्ध जस्तै छ । लामो भलाकुसारीपछि राउटे महामुखिया मानबहादुर शाहीले नारायण हिटीमा गएर राजा विरेन्द्र संग भेट गरेको सारांश सुनाए । तर हाम्रो पटक –पटक अनुरोधमा भने उनले फोटो खिच्न अस्वीकार गरिरहे । राउटे मुखिया दिलबहादुर शाही गाउँघरमा काठका भाँडाकुडा वेच्न लागेको मौका पारी उनकै सहमतिमा हामी फोटो खिच्न सफल भयौं । त्यो नै हाम्रो लागि सफलता थियो ।
हरेक कुरामा उखान टुक्का हालेर बेला बेलामा उनले हामीलाई छक्क पार्ने गर्थे र भन्ने गर्थे “तिमी कोटको राजा हामी वोटको राजा ।” मुखियासंगको पहिलो भेटमा नै मानबहादुर शाहीले राउटे समुदायमा लेखपढ,स्थायी वसोवास,खेतीपाती, हाम्रा शत्रु हुन भनेका थिए । उनले त्यो भेटमै भनेका थिए “तपाईहरु दुनियाँ हामी राउटे ।” आफु भन्दा फरक भेषभुषा भएको मान्छेलाई राउटे समुदाय दुनिया“ भनेर चिन्ने गर्दछन् । उनको मृत्युपछि उनका ज्वाई महिन बहादुर शाही मुखिया भएपनि उनले त्यो कुरालाई निरन्तरता दिएका छन् ।

काठको मधुस,आरी खाट बनाएर जिविकोपार्जन गने राउटे समुदाय आफुलाई आदिवासी नभएर ठकुरी भन्न रुचाउँछन् । कर्णाली खस राज्यको बारे इतिहास लेखेका नरहरिनाथले पनि राउटे समुदाय ठकुरी नै भएको उल्लेख गरेका छन् । कर्णाली प्रदेश र सुदुरपश्चिम बाहेक अन्यत्रका नेपालीलाई राउटेका बारे कम ज्ञान छ । उनीहरुका बारे सबैले सुनेका छन् देखेका छन् तर उनीहरुको विशिष्ट संस्कृतिको बारे जानकारी लिन पाएका छैनन् ।
“राउटे समाज एउटा स्वच्छन्द समाज हो । यो कविला संस्कृतिमा आधारित छ । यो जातिमा कोही ठुलो सानो ,सम्पन्न विपन्न छैन । यो एउटा वर्ग विहिन समाज हो । यहाँ जातीय विभेद छैन,एकआपसमा गोप्यता छैन,सम्पत्ति थुपार्ने लोभ छैन् जसले एउटा विशिष्ठ सस्कृतिको झल्को दिएको छ । यही विशिष्ठ संस्कृति नै राउटेलाई आधुनिक नेपाली भन्दा फरक अस्तित्व कायम प्रेरित गर्न एउटा आधार हो ।”
हाल राउटेका बारे मिडियामा जती चर्चा परिचर्चा गरेपनि राउटेमा कल्याल,समाल,र रास्कोटी गरि तीन जाती छन् । भने करिव १सय ४३ जनाको जनसंख्या रहेको छ । केही वर्ष अगाडी राउटेका वारे अनुसन्धान गरेका डोरबहादुर विष्टले राउटेको जनसंख्या ६०० रहेको उनका केही कृति र लेखमा उल्लेख गरिएको पाइन्छ । त्यसपछि जिल्ला विकास समिति दैलेखले २०६४ सालमा गरेको राउटे जनसंख्यामा १ सय ५० जना मात्र राउटेको जनसंख्या थियो । राउटे संग काम गरेको ५ वर्षपछिमात्र राउटेसंग काम गर्दै आएको कम्टेन्पोररी भिजन नेपाल नामक संस्थाका कर्मचारीको सहयोगमा मात्र गणना गर्न दिएका थिए ।
गाउँघरमा राउटे गलत व्याख्या र विश्लेषण गरिन्थ्यो । कटेम्पोररी भिजन नेपालले राउटे र गैरराउटेविच अन्तरक्रिया जस्ता चेतना मुलक कार्यक्रमपछि मात्र स्थानीयले राउटे संस्कृतिक इज्जत र गौरव गर्न लायकको बताउन थाले । विभिन्न खालेका क्यामरा ,डकुमेन्ट्रीलाई नजिकैबाट हेर्दै जाँदा राउटेको मिडिया प्रतिको सोचाईमा समेत परिवर्तन आयो उनी जुनसुकै पत्रकारलाई भेटेर सामुदायिक वनमा रहेको कुकाठ काट्न रोक नलगाउन लगायतका अन्य गुनासा सबै रेडियोबाट जनतालाई सुनाई दिन समेत आग्रह गर्न थाले ।
राउटे अझैपनि औषधी गर्न त्यति मान्दैनन् । जति कुरा स्वीकार गरेका छन् त्या नै काफी मानिन्छ । यसरी उनीहरुलाई आजसम्मको यो स्थितिमा ल्याई पु¥याउने हुन् कर्णाली राजमार्गको दैलख खण्डको रामघाट जयलक्ष्मीमेडिकलका संचालक रमेश शाही । पछिल्लो समय जति सजिला छन् राउटे त्यति वेला यतिवेला थिएनन् । तर पनि उनले राउटे उपचार गरि निको समेत पारे त्यही योगदान पछि मात्र आजभोली राउटे औषधी गराउन अग्रसर भएका हुन् ।
पहिलो पटक सुर्खेत महोत्सवमा लिदा राउटे आर्कषणका विन्दु समेत बनेपछि हरेक महोत्सवमा राउटेलाई बोलाउन थालियो । त्यसैको फलस्वरुप अहिले त्यो समुदाय गर्भिलो तरिकाले अधिकार खोज्दै नेपाल सरकारका कर्मचारीबाट सहयोग लिने गरेका छन् । २०६२÷०६३ पछि वनेको गणतन्त्र सरकारसंग भेटन अछाम कालेकाँडादेखि ६ जनाको राउटे टोली लिएर यो स्तम्भकार काठमाण्डौं हानियौं । मेरो लागि काठमाण्डौको यात्रा पनि पहिलो हो । पहिले पटक नै गणतन्त्र नेपालका राष्ट्रपति र प्रधानमन्त्री लगायत अन्य मन्त्रीसंग भेटन पाउँदा निकै खुशी लाग्यो । राउटेलाई पनि त्यस्तै भयो होला ।
काठमाडौं केही दिन वसाई राजधानी राउटेमय भयो हरेक पत्रपत्रिका सरकारसंगको भेटनलाई राम्रै स्थान दिएका थिए । तर राउटे समुदायलाई गाई भैसी घर नचाहेपनि आन्तरिक राज्यसत्ता चलाउन राष्ट्रपति जस्तै मुखिया चाहीने राष्ट्रपतिको भेटमा मुख खोले । अलग्ग प्रवृति भएका ती राउटे समुदाय भने विना संकोच माग राखि राष्ट्रपति सम्म फोटो सेसन समेत गरे । उनीहरु राखेको मागमा महामहिम राष्ट्रपतिले संस्कृति र संरक्षण गर्न सरकारसंग परामर्श गर्ने वचन दिनुभएको थियो । उनीहरुसंगै शितल निवास पुगेका दानसिंह राउटेले म पनि राउटे हो भन्दा राउटेका सहायक मुखिया यस्तो कपडा लगाउने मान्छेपनि राउटे नहुने प्रतिक्रिया दिए । २०६५ पुस २२ गते राष्ट्रपति संगै उपरकुटी हालेर नास्ता समेत लिन भ्याएका थिए । बाहिर जस्तो सुकै कुरा चलाएपनि मानवशास्त्रीहरु भने यो समुदायको नमुना योग्य जिन्दगी भएकाले केही कुरा सिक्न सकिने बताउँछन् । यो स्तम्भकारलाई राष्ट्रपति भेट्न जति सजिलो भएको थियो त्यति राउटे मुखियालाई भेटन असजिलो भएको महसुस भएको थियो ।