‘जलचर संकटमा’

दैलेख । स्थानीय सरकार सँगै जथाभावी खनिएका सडकले सुविस्ता भन्दा नागरिकले सास्ती खेप्नु खेप्नु परेको छ । वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकन नगरी खनिएका सडकले वातावरण विग्रनुका साथै जलीय जीवजन्तुमा समेत असर परेको छ । सडकका कारण ठाउँ –ठाउँमा पहिरो गएर खेतीयोग्य जमिन प्रयोग विहिन बनेको छ । सडक निर्माण गर्दा कति खेतीयोग्य जमिन,सिचाई,नहर,कुलो खानेपानी विनाश भए अहिलेसम्म कुनै पनि स्थानीय सरकार सँग तथ्यांक छैन । तर जिल्लाका ११ वटै स्थानीय तहमा जथाभावि खनिएका सडकले केही नागरिकको उठिबास बनाएको, केहीको खेती योग्य जमिन पुरेर बगरमा परिणत बनाईदिएको गुनासो धेरै सुनिन थालेका छन् । नागरिकको खेतीयोग्य जमिन मात्र होइन, खोलाखोल्सामा रहेका जीवजन्तु समेत लोप हुदै गएका छन् । विकासका नाममा विनाशको विकास भईरहेको छ । जैविक विविधता संरक्षण गर्नेमा स्थानीय सरकारको चासो छैन ।
‘सात–आठ बर्षअघिसम्म ठाटीकाँध गाउँपालिका र चामुण्डाविन्द्रासैनी नगरपालिकाको सिमाना रहेको रामाघाट खोलामा जाल खेल्ने जलेरु र माछा मार्ने मानिसको खोलामा लाग्ने ओईरो देखिन छाडेको छ । सडकको धमिलो माटो र खोलामा जथाभावी गिट्टी बालुवा निकाल्न थालेपछि माछा सँगै खोलाका अन्य जीव समेत देखिन छाडेका छन् । तर पछिल्लो समय खोलामा जथाभावी करेन्ट लगाउने,विष हाल्ने,विस्फोटक गराएर माछा मार्न थालेपछि रामाघाट खोलामा माछा पाईन छोडेको छ । स्थानीय सरकार गठन सँगै जथाभावी सडक निर्माणले पानी धमिलो हुने र खोलाबाट गिट्टी बालुवा उत्खनन गर्नाले जलचर लोप हुदै गईरहेका छन् ।
जुम्लाको हिउँदे राजधानी दुल्लु हुँदा तत्कालिन दुल्लूदरबारका राजाले रामाघाट खोलाको माछा र आठविसको चिनेजिउला चामलको भातको जिउनार गर्थे । तर सडक सँगै बालुवा उत्खनन गर्दा रामाघाट खोलामा माछा पाईन छोडेको ठाटीकाँध गाउँपालिकाका १ का ददी विकले बताए । उनले भने,म माछा मार्न नगएको सात बर्ष जति भयो होला । खोलामा माछा छैन । विष हाल्ने,विष्फोटक पटकाउने,करेन्ट लगाउन थालेपछि कसरी खोलामा माछा होस । माछाले सन्तान उत्पादन गर्न नै पाउँदैन । विषले गर्दा खोलामा पाईने माछा मात्र मर्दैनन । अन्य जीवजन्तु पनि मर्छन । साना ठुला माछा नै सत्यनाश हुन्छ विगतका माछा मारेको दिन सम्झिदै भने ।
उनी मात्र होइनन्,चामुण्डाविन्द्रासैनी नगरपालिकाका –३ गणेश शाहीले रामाघाट खोलामा तिरमा पानीओत र जलेवा देखिन्थे,’ । ‘आजकल ती जलचर देख्न निकै मुस्किल हुने गर्छ ।’ रामाघाटखोलामा ७ प्रजातिका माछा पाईने र पछिल्लो समय लोप हुदै गईरहेको एक अध्ययनले देखाएको छ ।
रामाघाट खोलामा जलचरको संख्या घटिरहेका बेला संरक्षण गर्न चामुण्डाविन्द्रासैनी नगरपालिका र ठाटीकाँध गाउँपालिकाले जलचर एवं जलीय जैविक विविधता संरक्षण ऐन २०७५ कागजमा मात्र सिमिति रहेको छ । पानी परियोजनाको सहयोगमा निर्माण गरिएको जलचर ऐन कार्यान्वयन नहुँदा जलचर एवै जलिय जैविक विविधता लोप हुदै गईरहेको नगरपालिकाका स्थानीय बासिन्दा बताउँछन् । जनप्रतिनिधीलाई ठेक्का पट्टा गरेर पैसा थुपार्न ठिक्कै छ । ऐन ल्याएर मात्र जलचर एवं जैविक विविधता बचाउन सकिदैन । त्यसको लागि त नगरपालिकाले जनचेतना मुलक अभियान सञ्चालन गनुपर्छ । जलचर जैविक विविधता सम्बन्धि स्थानीयबासीलाई जानकारी दिई संरक्षण गर्न जनता लाग्छ,ठाटीकाँध गाउँपालिकाका सुरतबहादुर शाहीले भने । गाउँपालिकाका अध्यक्ष धिरबहादुर शाहीले ऐन बनेको तर कार्यान्वयन नभएकाले समस्या जिउकात्युु नै रहेको बताए । त्यसैगरि चामुण्डाविन्द्रासैनी नगरपालिकाका नगर प्रमुख सुर्यबहादुर शाहीले जैविक विविधता ऐन जारी गरेदेखी रामघाट खोलामा करेन्ट लगाए माछा,मार्ने विषादी हाल्ने,जंगलमा छाडा गाईबस्तु छोडने काम नियन्त्रणमा आएको जानकारी दिए । ऐनलाई नगरपालिकाले सशक्त हिसाबले कार्यान्वयन गरिहेको जानकारी दिए ।
जलचर संरक्षणका लागि पानी परियोजनाले कर्णाली नदीको जीतेगडाबाट तल्लोडुगेश्वर सम्म १० वटा समुह बनाई संरक्षणमा नदी किनारका विपन्न मानिस लागि परेको कर्णाली रिभर वेसिन टिम लिडर भुपेन्द्रबहादर शाहीले जानकारी दिए । उनले भने,गठन गरिएका ती संस्थाले नदी सरसफाई गर्ने,वम विष्फोटन गराएर माछा मार्नेलाई वन्देज गराउने गरेका छन् शाहीले भने ।
वातावरणीय प्रदुषण, बढ्दो जनसंख्या, घातक माछा मार्ने विधि (खोलामा करेन्ट लगाउने, बम विस्फोट गर्ने) नदीबाट अव्यवस्थित रूपमा गिटी, बालुवा उत्खनन गर्नेजस्ता मानव सिर्जित समस्याले जलीय जीवजन्तु संकटमा परेको वातावरणीय नीति तथा कानुनविज्ञ नारायण बेल्वासेले बताए । उनले भने ‘ विकासका नाममा हुने बेथितिले यो संकट निम्त्याएको हो । ठाटीकाँध गाउँपालिका २ का मनबहादुर विकले माछाको संरक्षणका लागि विशेष अभियान चलाउनुपर्ने आवश्यकता औंल्याए ।